"Η εποχή των σφουγγαράδων στην Αίγινα" - "Αιγινήτες" 2ο τεύχος

            Κυκλοφορεί αυτές  τις μέρες το δεύτερο τεύχος του περιοδικού «ΑΙΓΙΝΗΤΕΣ». 

    Το  τεύχος παρουσιάζει τη μεγάλη οικογένεια  των σφουγγαράδων  της Αίγινας. Μια ολόκληρη εποχή, μια ένδοξη γενιά ανθρώπων της θάλασσας  που με τη σκληρή εργασία  τους πρόσφεραν τα μέγιστα στην ευημερία  του νησιού. Ταξίδεψαν σε μακρινές ακτές και σε αλαργινά  νερά. Βούτηξαν  για να ψαρέψουν έναν ζωντανό οργανισμό του βυθού. Έλειψαν μήνες από τις οικογενειακές  τους εστίες. Κι όταν επέστρεφαν έστηναν μεγάλα πανηγύρια και δόξαζαν το Θεό που επέζησαν και επέστρεψαν «σώοι και αβλαβείς» στην οικογένειά τους.

Οι  σφουγγαράδες  της Αίγινας και γενικότερα η σπογγαλιεία στο νησί του Αργοσαρωνικού είναι δυστυχώς μια ξεχασμένη σελίδα  της νεότερης ιστορίας  της Αίγινας.

Λίγοι θυμούνται! Πολλοί  την αγνοούν και όταν την πληροφορούνται ξαφνιάζονται δικαιολογημένα.

 Το  υλικό του τεύχους βασίζεται στο αρχείο της κ. Νομικής Χαλιπήλια –Μιχαλοπούλου, κόρη  του Καλύμνιου σπογγέμπορα Νικόλα Χαλιπήλια.

Η κ. Μιχαλοπούλου εκτός από  τα αντικείμενα της εργασίας  του πατέρα της, τις φωτογραφίες και τα μικρά αναμνηστικά μιας  ολόκληρης εποχής, διατηρεί στη μνήμη  της ζωντανή την εικόνα και τις συνθήκες εκείνης  της εποχής.

Στις σελίδες του τεύχους φιλοξενούνται αναμνήσεις από τον πατέρα  της και  τους ανθρώπους που εργάστηκαν μαζί  του. Μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες  για τα σφουγγάρια, την ποιότητα και τα  είδη  τους, την επεξεργασία  τους, τους σπογγέμπορους. Αναπλάθει μια ολόκληρη εποχή και περιγράφει με γλαφυρότητα  την Αίγινα  των σφουγγαράδων. Παράλληλα  αντλούμε πληροφορίες  για  τις συνήθειες, τα έθιμα  που συνδέονταν με τη ζωή των σφουγγαράδων.

Βιώματα, αναμνήσεις, στιγμές, συνθήκες από  τα χρόνια που παιδί ακόμα τριγύριζε ανάμεσα  στους εργάτες και στις εργάτριες  στην εταιρεία  του πατέρα της, άκουγε τις συζητήσεις  των μεγάλων  για τα προβλήματα  του επαγγέλματος, τις δύσκολες συνθήκες, τις τιμές πώλησης, τα ονόματα των εμπόρων, τους τόπους προορισμού των σφουγγαριών.

Επίσης φιλοξενείται μια  μαρτυρία του Μητροπολίτου Ύδρας Σπετσών και Αιγίνης κ.κ. Εφραίμ και της ιστορικού Γωγώς Κουλικούρδη που έρχονται να ενισχύσουν το υλικό  του αφιερώματος μας.

Τέλος παραθέτουμε τη συνέντευξη που μας είχε παραχωρήσει ο τελευταίος  της γενιάς  των σφουγγαράδων κ. Αντώνης Γρυπαίος, τον Οκτώβριο  του 2011.

Στις σελίδες  του περιοδικού ο αναγνώστης μπορεί να δει  φωτογραφίες από  το αρχείο  της κ. Νομικής Χαλιπήλια Μιχαλοπούλου και του κ. Αντώνη Γρυπαίου.  

 

» που είναι αφιερωμένο στην εποχή των σφουγγαράδων στην Αίγινα. Η  υποδοχή  

Κάτι άλλαξε στο Κάστρο της Παλαιάς Χώρας

Τοποθετήθηκαν τα νέα   κουφώματα ( δύο πόρτες και δύο παράθυρα) στο δίδυμο ναό  του Κάστρου της Παλαιάς Χώρας.

Η μεταφορά τους, που ήταν μια επίπονη εργασία, έγινε την Κυριακή 21/11 από κλιμάκιο εθελοντών.

Η πρωτοβουλία για  την αντικατάσταση των παλαιών και σάπιων κουφωμάτων που είχαν πλέον φύγει από τη θέση τους και ήταν πεσμένοι στη γη, με αποτέλεσμα ο ναός να είναι από παντού ανοιχτός και εκτεθειμένος στη βροχή και στους ανέμους, ξεκίνησε πριν ένα χρόνο.

Με συντονισμένες ενέργειες  μιας ομάδας ανθρώπων με πρωτεργάτη τον πρωτοσύγκελο της Μητροπόλεως Ύδρας – Σπετσών και Αιγίνης αρχιμανδρίτη Νεκτάριο Δαρδανό, φθάσαμε στο σημερινό χαρμόσυνο αποτέλεσμα.

Ενεργοποιήθηκε η σχετική άδεια που είχε εκδοθεί από την Εφορεία Αρχαιοτήτων το 2017 γι’ αυτό το σκοπό, έγιναν οι απαραίτητες επαφές και έγγραφα από την πλευρά της Μητροπόλεως, συγκεντρώθηκαν χρήματα για  την κατασκευή των κουφωμάτων, προχώρησε η κατασκευή τους πάντα με την επίβλεψη  της Εφορείας Αρχαιοτήτων. Αξίζει να αναφερθεί στο σημείο αυτό ότι η προισταμένη των Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων, κ. Μαρία Μπορμπουδάκη σε επίσκεψη της στην Αίγινα τον περασμένο Ιούνιο, είχε δει τα κουφώματα αυτά που ήταν ήδη έτοιμα στο εργαστήριο του κ. Π. Χελιώτη.

Η  πρωτοβουλία αυτή που συμβάλει στη διάσωση και φύλαξη της Πολιτιστικής Κληρονομιάς  του νησιού μας και φέρνει στο προσκήνιο τη  Μεσαιωνική Καστροπολιτεία  της Αίγινας που η εικόνα  της είναι απογοητευτική τα τελευταία χρόνια.

Μια πολιτεία που κάθε σημείο της, κάθε πέτρα είναι ποτισμένο από το αίμα  των προγόνων μας που σφαγιάστηκαν από πειρατές και άλλους κατακτητές.

Ιδιαίτερα το μικρό κάστρο της πολιτείας αυτής όπου συγκεντρώνονταν οι κάτοικοι για να προφυλαχθούν από την καταστροφική μανία  των επιδρομέων και κατακτητών, είναι ένας χώρος ιδιαίτερα ιερός, γεμάτος από τον πόνο, τις κραυγές αγωνίας και τις προσευχές χιλιάδων ανθρώπων.

Είναι χρέος μας να προστατεύσουμε την Ιστορία, την Πολιτιστική μας κληρονομιά και Παράδοση. Η πρωτοβουλία της αντικατάστασης των σαπισμένων κουφωμάτων και της κατασκευής  και τοποθέτησης νέων, ανήκει στην Ομάδα Προστασίας Πολιτιστικής Κληρονομιάς Αίγινας που συστάθηκε πριν από ένα χρόνο για αυτόν τον σκοπό και ήδη το καταστατικό της έχει πάρει νομική έγκριση. Το επόμενο διάστημα και εφόσον οι υγειονομικές συνθήκες το επιτρέψουν θα υπάρξει πρόσκληση γνωριμίας και συμμετοχής και άλλων ενδιαφερομένων.

Η παλαιά κατάσταση  του ναού στο Κάστρο. Τα κουφώματα έχουν ήδη πέσει και ο ναός είναι ανοικτός και εκτεθειμένος  σε ανέμους και βροχές.

 

 

 

 

Η Μεσοσπορίτισσα Παναγιά στην Παχεία Ράχη της Αίγινας.

                                      

   Η  Θεομητορική εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου μας εισάγει στην ευθεία  για τα Χριστούγεννα. Η μικρή (3 ετών) Μαρία εισάγεται στο Ναό των Ιεροσολύμων και αφιερώνεται από τους  γονείς της, Ιωακείμ και Άννα, στο ναό. Αφιερώνεται στο Θεό  και προετοιμάζεται για τη μεγάλη αποστολή της. Να γίνει  η Μάνα Θεού και ανθρώπων.

 Με αφορμή τη σημερινή  εορτή των Εισοδίων της μικρής Μαρίας  στο Ναό των Ιεροσολύμων, ας θυμηθούμε μια λιγότερο γνωστή εκκλησία που εορτάζει στα υψώματα της  Αίγινας  και συγκεκριμένα στην Παχεία Ράχη.

 Είναι η Εκκλησούλα της Μεσοσπορίτισσας  στην Παχειά Ράχη της Αίγινας. Πίσω ακριβώς βρίσκεται το κοιμητήριο όπου είναι θαμμένοι οι εφημέριοι ιερείς του χωριού καθώς και κάτοικοί του. Περπατώντας προς τα ανατολικά θα συναντήσουμε μια μεγάλη σουβάλα και διακρίνεται προς αυτήν να οδηγεί ένα πέτρινο μονοπάτι.   Μια ευκαιρία για πεζοπορία. Αναζητήστε τα.

   Ανηφορίζοντας λοιπόν προς το Ανιτσαίο και αφού περάσουμε την είσοδο του χωριού της Παχείας Ράχης στα αριστερά  του δρόμου θα συναντήσουμε το παλαιό κοιμητήριο  της Π. Ράχης, απέναντι ακριβώς από τις εγκαταστάσεις του ΕΚΠΑΖ. Ο ναός του κοιμητηρίου είναι αφιερωμένος στην Παναγία τη Μεσοσπορίτισσα και εορτάζει αύριο των Εισοδίων της Θεοτόκου  21  Νοεμβρίου.

 Η μεγάλη αυτή Θεομητορική  εορτή μας υπενθυμίζει την αφιέρωση της Παναγίας από τους γονείς της στο Θεό και την είσοδο της στο Ναό των Ιεροσολύμων. Μια πράξη ευχαριστίας και ευγνωμοσύνης των γονέων της Ιωακείμ και Άννας που με τον τρόπο αυτό ανταπέδωσαν το πολυπόθητο και μονάκριβο δώρο που τους χάρισε ο Θεός, την κόρη τους τη Μαρία. Τέτοια μέρα εορτάζει και ο ναός της Παναγίτσας στο λιμάνι της Αίγινας στον οποίο θα αναφερθούμε σε επόμενη ανάρτησή μας.

   Σήμερα  όμως ας γνωρίσουμε  την μικρή Παναγίτσα εκεί ψηλά στην Παχειά Ράχη και ας εξηγήσουμε το λόγο αυτού του τόσο όμορφου προσωνύμιου που δεν το συναντάμε μόνο στην Αίγινα αλλά και σε πολλά άλλα μέρη της Ελλάδας.
  Η Παναγία λοιπόν που εορτάζει αύριο  λέγεται "Μεσοσπορίτισσα" γιατί εορτάζει καθώς η σπορά των χωραφιών βρίσκεται στη μέση της. Δηλαδή δεν έχει τελειώσει. Σε κάποιες περιοχές βράζουν δημητριακά και όσπρια και τα πηγαίνουν στην Εκκλησία να ευλογηθούν και επιστρέφοντας στο σπίτι τρώει από αυτά όλη η οικογένεια. Λέγεται επίσης ότι όσα δημητριακά έχουν σπαρθεί μέχρι τις 21 Νοεμβρίου φυτρώνουν και ωριμάζουν πιό γρήγορα.

    Όσον αφορά τώρα το ναΰδριο της Μεσοσπορίτισσας  στην Παχειά Ράχη να πούμε πως περιμένει στωϊκά  τη στιγμή της ανακαίνισης και της αποκατάστασης του, έτσι όπως ο δραστήριος εφημέριος αρχιμ. Φιλόθεος της Παχειάς Ράχης έχει προαναγγείλει.

  

Η πρώτη "Παναγίτσα"

 Μια πολύ παλαιά φωτογραφία - ίσως από τις παλαιότερες - που μπορούμε  να  δούμε από το λιμάνι  της Αίγινας είναι αυτή που μας παρουσιάζει ο κ. Νεκτάριος Κουκούλης από τη σελίδα  του στο Face book  "Αίγινα - αλλοτινές εποχές". 

Εικονίζεται ένα παμπάλαιο μηχάνημα εκβάθυνσης του λιμένα - η βυθοκόρος - όπως ονομάζεται και πίσω αρκετά σπίτια της παραλίας  της Αίγινας. Στην άκρη δεξιά διακρίνεται ένα λευκό κτίσμα το οποίο όπως μας ενημέρωσε ο π. Νικόλαος Γαρυφάλλου που γνωρίζει τη φωτογραφία  και την έχει στο αρχονταρίκι του ναού, είναι η παλαιά "Παναγίτσα" ο πρώτος μικρός ναός που προϋπήρχε στο σημείο αυτό του σημερινού. 

Η  φωτογραφία  χρονολογείται στα τέλη του 19ου αιώνα, αρχές  του 20ου. Ο μικρός ναός κατεδαφίστηκε το 1906 ενώ ο  σημερινός ναός άρχισε να κτίζεται  στις αρχές  του 20ου και  ολοκληρώθηκε το 1912 -1913 οπότε και εγκαινιάστηκε από τον ίδιο τον Άγιο Νεκτάριο.

Η Παναγία η Μεσοποταμίτισσα στην Κυψέλη (21 Νοεμβρίου)

 

Η επέτειος  των 100 χρόνων από την Κοίμηση  του Αγίου Νεκταρίου μας παρακινεί να επιστρέψουμε στην ανάγνωση παλαιών ή νεότερων βιβλίων για τη ζωή του Αγίου και  των ανθρώπων που τον έζησαν  κυρίως στην Αίγινα.

   Ανακαλύπτεις πτυχές, στιγμιότυπα, γεγονότα  που δεν τα είχες μέχρι τώρα προσέξει ή τα είχες προσπεράσει. Αλλά, κι αυτή είναι η μεγάλη ευλογία  του Αγίου, γεγονότα, λόγια, ακούσματα  και εικόνες  για τον Άγιο να τις αντικρίζεις και να τις προσέχεις με μια άλλη διάθεση, όχι αναγκαστικά εορταστική αλλά περισσότερο εσωτερική. Αποκαλύπτονται αλήθειες μέσα από απλές πράξεις  του Αγίου και καθημερινές ομιλίες  καθώς και πληροφορίες   για  την Αίγινα που έχουν μεγάλη ιστορική, κοινωνική, θρησκευτική εν τέλει πολιτιστική αξία.

   Ξαναδιαβάζοντας  τα ήδη γνωστά  βιβλία που κυκλοφορούν για τον Άγιο, θέλοντας να ψάξεις κάτι ή να επιβεβαιώσεις μια πληροφορία βρίσκεσαι μπροστά στο αναπάντεχο.

Στο βιβλίο λοιπόν του κ. Μανώλη Μελινού «Μίλησα με τον Άγιο» (Α΄ τόμος, σελ. 116) ο παλαιός Κυψελιώτης Σωτήρης Οικονόμου, απόστρατος  του Πολεμικού Ναυτικού, διηγείται  τις πλούσιες ευλογίες  και ευεργεσίες που δέχθηκε  ως μικρό παιδί από τον Άγιο Νεκτάριο, για την ορφάνια του, και  τον αγώνα  της επιβίωσης  του. Ανάμεσα στα άλλα καταθέτει  μια μαρτυρία  για  την «Παναγία  την Μεσοποταμίτισσα».

Ποια είναι αυτή η εκκλησία;

Και συνεχίζει:  «Στα παλαιά συμβόλαια έτσι αναφέρεται. Από τον Άγιο Νεκτάριο μέχρι τη θάλασσα, είναι τα μισά της διαδρομής εκεί. Σήμερα είναι η Αγία Κυριακή. Μετονομάστηκε το 1921».

Η γνωστή σε όλους μας μικρούλα Αγία Κυριακή  είναι η «Παναγία η Μεσοποταμίτισσα» που βρίσκεται στα μισά  της διαδρομής  του ποταμού «Μαρνάς» της Κυψέλης.  Ο ποταμός Μαρνάς  ή αλλιώς Αγίου Γεωργίου πηγάζει από την λεκάνη του Κοντού πορεύεται βόρεια-βορειοδυτικά και αφού καλύψει διαδρομή 3.500 χλμ ,και χύνεται στην θέση Μούλος , ανατολικά του ακρωτηρίου Πλακάκια.

Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι το ποταμάκι αυτό είχε δώσει και την παλαιότατη ονομασία  του στο χωριό. Η Κυψέλη πριν ακόμα ονομαστεί «Χαλασμένη»  λεγόταν «Μαρνάς».

Το ποταμάκι αυτό που  το καλοκαίρι είναι ξερό, το χειμώνα πολλές  φορές  γίνεται ορμητικό  και απειλητικό γιατί κατεβάζει μεγάλο όγκο νερού από τη λεκάνη και τα βουνά  του Κοντού.

Ο εφημέριος  της Κυψέλης πρωτ. Νεκτάριος Κουκούλης μας ανέφερε  πως οι παλαιότεροι αποκαλούσαν πάντα αυτό το εκκλησάκι «Παναγίτσα» και το εόρταζαν στα «Εισόδια της Θεοτόκου» στις 21 Νοεμβρίου. Υπήρχε, αναφέρει ο π. Νεκτάριος, και εικόνα των Εισοδίων  στο μικρό ναΰδριο.

Άλλο ένα λοιπόν προσωνύμιο της Παναγίας στην Αίγινα έρχεται  να προστεθεί  στα τόσα όμορφα που υπάρχουν όπως "Μεσοσπορίτισσα", "Χρυσολεόντισσα", "Πολίτισσα", "Παναγίτσα", "Ελευθερώτρια", "Φανερωμένη".

Σήμερα  το εκκλησάκι πανηγυρίζει στις 7 Ιουλίου της Αγίας Κυριακής. Μήπως όμως θα πρέπει να το θυμόμαστε και στις 21 Νοεμβρίου;

 

Εορτάζει η Παναγίτσα. Ο ναός που εγκαινίασε ο Άγιος Νεκτάριος.

                                            

  Η "Παναγίτσα", ο ναός που εγκαινίασε ο Άγιος Νεκτάριος, εορτάζει αύριο Κυριακή 21  Νοεμβρίου ημέρα των Εισοδίων της Θεοτόκου. Πολλές φορές ξεχνάμε  την κανονική ονομασία του ναού που είναι "Εισόδια της Θεοτόκου" και διατηρούμε τη τρυφερή προσωνυμία "Παναγίτσα". 

  

   Ο  όμορφος ναός  που κτίστηκε στη θέση μιας παλαιάς μικρής  εκκλησούλας  την οποία οι κάτοικοι της πόλης αποκαλούσαν "Παναγίτσα" κτίστηκε  στις αρχές  του αιώνα. Η παλαιότερη - η μικρή - μνημονεύεται ότι υπήρχε το 1673  και κατεδαφίστηκε  το 1906 για να κτισθεί η σημερινή.

  Στην μικρή εκκλησία, κατά τη διάρκεια  του αγώνα  εκκλησιάζονταν κυρίως Στερεοελλαδίτες, Αιβαλιώτες, Μοσχονήσιοι και Ψαριανοί πρόσφυγες. Το 1841  έγινε επίσημα  ενοριακός ναός.

   Η ανέγερση της σημερινής εκκλησίας ολοκληρώθηκε  το 1912 - 1913 οπότε και εγκαινιάστηκε από  τον Άγιο Νεκτάριο.

   Η  θέση  του  παλαιού και του νέου ναού γειτνίαζε με  τα εργαστήρια  των  σφουγγαράδων,  γι΄αυτό το 1899 αφιερώνεται από τους εργάτες της βιοτεχνίας σπόγγων, μεγάλη εικόνα  των Τριών Ιεραρχών.

   Το εσωτερικό  του ναού κοσμείται από αγιογραφίες  του  Αιγινήτη αγιογράφου Σταμάτη Σταματιάδη, του Κ. Λιώνη αλλά και του φημισμένου Αγιορείτη Αγιογράφου  γέροντα Δανιήλ Κατουνακιώτη. Αξιοπρόσεκτη είναι επίσης η εικόνα  του Αγίου Σώζοντα στο τέμπλο  του ναού , έργο του Αγίου Σάββα του εν Καλύμνω.

   Ο ναός αρχιτεκτονικά  παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον  με το πυργοειδές κωδωνοστάσιο, τον οκταγωνικό τρούλο με τα οκτώ παράθυρα αλλά και τους δύο μικρούς  τρουλίσκους. Το 1924 στο κωδωνοστάσιο τοποθετήθηκε ρολόι.

  Η  "Παναγίτσα" που εορτάζει  των Εισοδίων της Θεοτόκου στις  21  Νοεμβρίου είναι σημείο αναφοράς  για την πόλη της Αίγινας. Από  τις χαρακτηριστόκατες ψηφίδες  της παραλίας  που  ενέπνευσε  τους ζωγράφους  που έζησαν και δημιούργησαν στην Αίγινα όπως ο Σπύρος Βασιλείου και η Μαρία Πωπ. Στέκεται  στην άκρη  του λιμανιού  και προστατεύει  την πόλη αλλά ιδιαίτερα  τους ναυτικούς  της.

Διακρίνεται  στην εικόνα αυτή του 1910 ο ναός  χωρίς σκεπή. Οι εργασίες δεν έχουν ολοκληρωθεί ακόμα. Σε πρώτο πλάνο  το μηχάνημα  που διαμορφώνει  το λιμάνι  της Αίγινας.

Οι σφουγγαράδες της Αίγινας και η εορτή των Εισοδίων.

 

 Τέτοια εποχή πριν πολλές δεκαετίες, όταν η Αίγινα διέθετε έναν ολόκληρο στόλο από σφουγγαράδικα σκάφη, τα αιγινήτικα καΐκια φορτωμένα με τα πολύτιμα σφουγγάρια επέστρεφαν στα σπίτια τους, στο νησί  τους. Η επιστροφή των πληρωμάτων έδινε αφορμή για μεγάλες γιορτές και τραπέζια στα σπίτια του νησιού.

   Η Γωγώ Κουλικούρδη αναφέρει πως ήταν τόσος ο πλούτος που άναβαν το πούρο τους με χαρτονόμισμα που είχαν ανάψει πριν. Αυτά με τους καπεταναίους και τους ιδιοκτήτες των σφουγγαράδικων καϊκιών. Αλλά και όσοι αποτελούσαν το πλήρωμα έφερναν πολλά όμορφα πράγματα στα σπιτικά  τους, με τα οποία στόλιζαν το νοικοκυριό τους, από αντικείμενα καθημερινής χρήσης, υφάσματα, εργαλεία κ. αλ.

   Στο χωριό  της Κυψέλης όπου ζούσαν πολλοί σφουγγαράδες  τότε στηνόταν σωστή γιορτή των Εισοδίων, όπου πανηγύριζε  ο παλαιός ναός.

   Σύμφωνα με μαρτυρία  του Σεβ. Μητροπολίτου Ύδρας και κυψελιώτη στην καταγωγή κ.κ. Εφραίμ, όλα  τα παιδιά μαζεύονταν στην πλατεία ανήμερα της εορτής και οι σφουγγαράδες  τους μοίραζαν παπούτσια. Μεγάλο δώρο για  τα  χρόνια εκείνα. Παπούτσια δεν υπήρχαν και πολλά παιδιά κυκλοφορούσαν ξυπόλητα. Τα παπούτσια τα κρατούσαν και τα φορούσαν τα  Χριστούγεννα.

   Άλλα ήθη, άλλες εποχές θα πει κανείς. Όμως η ανθρωπιά, το νιάξιμο, η συλλογικότητα ήταν αυτό που έδινε ζωή και δύναμη να προχωρήσουν τότε οι άνθρωποι, να σταθούν στα πόδια  τους, να προκόψουν.