Αναβίωση του εθίμου του "Χορού της Λαμπρής" σήμερα στην Παλαιά Χώρα.

  

 Έχουμε κάθε λόγο σήμερα να ανηφορίσουμε προς την Παλιαχώρα, το Μεσαιωνικό οικισμό της Αίγινας όπου κάθε χρόνο τέτοια μέρα ο Μορφωτικός Σύλλογος Αίγινας  ο  "Καποδίστριας" αναβιώνει το έθιμο του χορού  της Λαμπρής.

   Από  τα πιο γνωστά   Αιγινήτικα έθιμα  των ημερών του Πάσχα  είναι ο χορός της Λαμπρής. Ένα έθιμο  που  διασώθηκε  στο διάβα των αιώνων  και κάθε χρόνο αναβιώνει την Δευτέρα του Πάσχα από το Μορφωτικό Σύλλογο  Αίγινας «Ο  Καποδίστριας».   O χορός αυτός ήταν «ο λαμπρότερος και εξοχότερος» από όλους τους χορούς που διοργανώνονταν   στην Αίγινα με την ευκαιρία κάποιων  θρησκευτικών εορτών. Ήταν διπλός, δηλαδή  διακρινόταν σε μικρό και μεγάλο.

  Ο μικρός χορός στηνόταν στην Πλάστα, τη λιθόστρωτη πλατεία μπροστά στην εκκλησία της Παναγίας της  Φορίτισσας, είχε διασκεδαστικό χαρακτήρα αλλά   ήταν και μια ευκαιρία για κάποιους να εκδηλώσουν τα αισθήματα αγάπης που έτρεφαν για κάποια πρόσωπα. Έτσι ένα νέος  που αγαπούσε  μια κοπέλα, την πλησίαζε και την καλούσε να χορέψει μαζί του. Αυτή η πρόσκληση σε χορό  ήταν δείγμα  της αγάπης των δύο προσώπων, γι’ αυτό και  έπρεπε το συντομότερο να γίνει ο γάμος. Σε  αντίθετη περίπτωση, αυτό αποτελούσε βαρειά  προσβολή για τη νέα κοπέλα.

   Ο  μεγάλος χορός  γινόταν στη μεγάλη πλατεία, γύρω από την εκκλησία του Τιμίου Σταυρού. Γι’ αυτό ονομαζόταν και  «Ο  χορός του Σταυρού» ή «Ο χορός της Παλαιάς Χώρας». Όλος ο κόσμος κατέβαινε  από την Παναγία τη Φορίτισσα, στο Σταυρό. Εκεί στηνόταν ένας μεγάλος  κλειστός κύκλος από όλους τους πανηγυριστές. Ο  κύκλος του χορού αγκάλιαζε  την εκκλησία του Σταυρού.  Οι  χορευτές ακολουθούσαν με μεγάλο σεβασμό τη τάξη στη δημιουργία  του κύκλου. Έτσι  προηγούνταν οι γέροντες, έπειτα οι ανύπαντροι άνδρες, μετά οι παντρεμένοι και ύστερα οι γέροντες. Αυτό ήταν το τόξο των ανδρών. Στο τόξο των γυναικών προηγούνταν οι γερόντισσες, κατόπιν οι νέες, ακολουθούσαν οι παντρεμένες και  έκλεινα το τόξο πάλι οι γερόντισσες. Έτσι όταν έκλεινε ο κύκλος  συναντιόντουσαν οι  γέροντες με τις γερόντισσες.

   Στο χορό της Λαμπρής συμμετείχαν όλοι οι κάτοικοι του νησιού, ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση. Οι  διαφορές των τάξεων φαίνονταν στις φορεσιές. Όσοι ανήκαν σε ανώτερες οικονομικά τάξεις φορούσαν τζουμπέδες, φουφούλες, βράκες μεταξωτές κυρίως κόκκινες, φέσια  κόκκινα με μεταξωτές φούντες, ενώ οι γυναίκες πανωφόρια  βελούδινους τζουμπέδες, κοντογούνια, χρυσά κοσμήματα, ενώ όσοι ανήκαν  σε χαμηλότερες τάξεις φορούσαν πιο απλή ενδυμασία από την οποία έλειπαν τα χρυσά  και τα βελούδα.

   Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι  για την τέλεση του χορού δεν ήταν και τόσο απαραίτητα  τα μουσικά όργανα [βιολί λαούτο], αλλά  εάν βρίσκονταν  πλαισίωναν  τους τραγουδιστές. Το τραγούδι επαναλαμβανόταν αρκετές φορές μαζί με τις ρυθμικές  κινήσεις των χορευτών μέχρι τη δύση του ηλίου.

  Ο  χορός της Λαμπρής είχε μεγάλη διάρκεια. Ξεκινούσε την Λαμπρή  και συνεχιζόταν    τις δύο επόμενες  ημέρες αλλά   και κάθε  Πέμπτη των επόμενων  τριών εβδομάδων, της Ζωοδόχου Πηγής, αλλά και του Αγίου Γεωργίου εάν τύχαινε το Πάσχα να εορτάζεται νωρίς τον Απρίλιο.

  Ο  χορός της Παλιάς Χώρας συνέχισε  να ψυχαγωγεί   τους Αιγινήτες  και όταν  οι τελευταίοι εγκατέλειψαν την Παλαιά Χώρα και εγκαταστάθηκαν  στη  νέα  πόλη. Ο χορός στηνόταν στα βόρεια της Μητρόπολης ή  στη Βάρδια. Το έθιμο  αυτό αναβίωνε μέχρι το 1863 οπότε διακόπηκε  απότομα  επειδή  κάποιοι  που εισχώρησαν στον κύκλο  συμπεριφέρθηκαν  άσχημα.

   Το έθιμο όμως διασώθηκε  και συνεχίζει την πορεία  του  μέχρι σήμερα, διατηρώντας τη σοβαρότητα, την αξιοπρέπεια και  τον ενθουσιασμό, μεταδίδοντας  την αναστάσιμη χαρά  και αγάπη  στους  κατοίκους και στους φίλους της Αίγινας

Ένα όμορφο έθιμο παρόμοιο με αυτό του χορού της Π. Χώρας, γινόταν και στα ορεινά χωριά της Αίγινας. Με επίκεντρο το Ανιτσαίο που βρίσκεται στο κέντρο των μικρών ορεινών γεωργικών οικισμών, την Κυριακή του Πάσχα συγκεντρώνονταν μέχρι πρότινος οι κάτοικοι των γύρω χωριών [Αποσπόρηδες, Γιαννάκηδες, Καπότηδες, Βλάχηδες, Μαργαρώνηδες, Κύλινδρας, Λαζάρηδες] στην ακολουθία της Αγάπης, κρατώντας τις αναστάσιμες λαμπάδες τους. Με το τέλος της ακολουθίας ξεκινούσε το φαγοπότι και ο χορός όπου παραδοσιακοί οργανοπαίκτες χωρισμένοι σε ομάδες, αντιπροσωπεύοντας την περιοχή απ΄ όπου προέρχονταν, έπαιζαν μέχρι τη δύση του ήλιου. Στον αυλόγυρο της Εκκλησίας στήνονταν υπαίθρια μαγαζιά, ενώ στις πεζούλες υπήρχαν ψητά, κρασί, κόκκινα  αυγά, γάλα, τυρί. Οι χωρικοί επέστρεφαν στους οικισμούς τους ψάλλοντας σε όλη τη διαδρομή το «Χριστός Ανέστη»

 

Αναστάσιμες σκέψεις του π. Λίβυου.

                                           

ΧΡΙΣΤΟΣ  ΑΝΕΣΤΗ   το νέο χαρμόσυνο μήνυμα που συγκλονίζει  τις καρδιές.

Του π. Χαράλαμπου Λίβυου

Ανάσταση  σημαίνει να μπορώ να σ’ αγκαλιάζω δίχως ο θάνατος να τρυπώνει από τις χαραμάδες των χεριών μου.

Ανάσταση σημαίνει το φιλί να πάρει και πάλι την γεύση που είχε πριν την προδοσία.
Ανάσταση σημαίνει να μην έχουν ρυτίδες οι αντοχές και οι ελπίδες μου, τα βράδια να μπορώ να πω καληνύχτα δίχως να φοβάμαι τις απώλειες που θα φέρει το ξημέρωμα.
Ανάσταση σημαίνει το παιδί από το Αφρίν να δει ξανά δίχως αίμα το βαθύ γαλάζιο του ουρανού. Κι το κορίτσι της γειτονιά μας, που η αρρώστια καθήλωσε στο αναπηρικό καρότσι και στο κρεβάτι του πόνου, να ζήσει την μέρα της ολικής αποκαθήλωσης και την μετοχή στην γιορτή της ζωής.
Ανάσταση σημαίνει να πάρουμε πίσω ότι ύπουλα ο θάνατος έκλεψε από το βλέμμα μας. Όλους εκείνους και εκείνα που βίαια μας στέρησε, πρόσωπα και πράγματα, στιγμές και σιωπές, δειλινά και χαραυγές.
Ανάσταση σημαίνει δικαιοσύνη για όλους τους σταυρωμένους της γης.
Απόψε το βράδυ, εκεί στις εκκλησιές, στα κεριά και τις αγκαλιές ο θάνατος θα υποκύψει. Ο Χριστός σκορπά το φως και την ελπίδα σε στήθη βαριά ως μνήματα. Κατεβαίνει στο άδη της καρδιάς, στην πιο σκοτεινή ώρα της ψυχής μας, λιγο πριν την ολική απόγνωση, και κηρύτει οτι η ζωή κέρδισε τον θάνατο.
Ο Χριστός θα γίνει η απαρχή της βασιλείας Του Θεού. «Χριστός Ανέστη» θα ακουστεί ως ιαχή αιώνιας νίκης απέναντι στο θάνατο, που πλέον δεν θα μπορεί να χαλάσει τα πιο όμορφα ταξίδια της ψυχής μας.

Στα μονοπάτια της Ανάστασης.

                                      

 ΧΡΙΣΤΟΣ  ΑΝΕΣΤΗ

Ευχόμαστε  χρόνια πολλά σε όλους. Ιδιαιτέρως σε  όσους σήμερα έχουν την ονομαστική τους εορτή.

   Η παλέτα της ανοιξιάτικης Αίγινας είναι ασύγκριτη. Η εικόνα από  τον Άγιο Νικόλαο στο Σφεντούρι. Εκεί στα ψηλά  της Αίγινας. Στα νότια. Όπου το μικρό προαύλιο της εκκλησιάς είναι ένα μπαλκόνι, μια βεράντα με θέα σε όλη τη γειτονιά  του Σαρωνικού. Αντίκρυ τα χωριά των Μεθάνων, της Επιδαύρου, του Πόρου και του Γαλατά, το Αγκίστρι, το Πετροκάραβο, η Μονή. Αν είσαι  τυχερός και ο ορίζοντας είναι καθαρός μπορείς να διακρίνεις και την άκρη της Ύδρας.

   Κι έτσι ανασταίνεται η ματιά  σου. Σηκώνεται και θωρεί τα ψηλά. Τα  τόσα κρυμμένα από την παραζάλη και τη μιζέρια  της μαθημερινότητας. Κι έτσι ξεσηκώνεται  ο νους σου και θέλει κι άλλα, πιό ψηλά, πιό ουσιαστικά, πιό αιώνια. Κάπως έτσι απογειώνονται οι ψυχές  και ανασταίνονται  και κάνουν Πάσχα.

    Τα  μονοπάτια της Ανάστασης είναι ανηφορικά και δύσβατα κάποιες φορές. Τα  γόνατα ματώνουν και  το "εγώ" τσακίζεται. Θέλουν αντοχές τούτα τα ανηφόρια. Ζητούν να ξεχάσεις  τα όσα ήξερες, τα "αυτονόητα"  και τα παλιά. Απαιτούν θυσίες. Είναι τα μονοπάτια της συγχώρησης και της καταλλαγής. Αυτά  που οδηγούν στην Αγάπη. Στην ημέρα  της Λαμπρής.

   Λαμπρή  όπως πολύ απλά αποκαλούν τη μεγάλη γιορτή οι παλαιοί  Έλληνες. Και είναι όλα φωτεινά από  το ανέσπερο φως  της Αναστάσεως. Και είναι όλα γιορτινά. Και είναι οι καρδιές των ανθρώπων  διαθέσιμες να αγαπήσουν και να αγαπηθούν, να συγχωρήσουν και να συγχωρεθούν. Και είναι τα σώματα έτοιμα - σαν από καιρό - να αγκαλιαστούν και να φιληθούν. Γιατί είναι Λαμπρή  και όλα γιορτάζουν. Γιατί είναι η κορυφαία   στιγμή της  χριστιανοσύνης, όταν όλα έχουν φτάσει στο "τέλος", δηλαδή  στην εκπλήρωση, στην ολοκλήρωση  του σκοπού,  στην Ανάσταση.

    Η ξεχωριστή εκκλησία  του Αγίου Νικολάου στο Σφεντούρι μας έκλεψε σήμερα Πασχαλιάτικα  το ενδιαφέρον. Είναι πραγματικά διαφορετική  λόγω του σχήματος και της αρχιτεκτονικής της. Λες και οι παλαιοί κτιστάδες  της ήθελαν να "βάλουν τον έναν ναό πάνω στον άλλον" ή ήθελαν να διαμορφώσουν ένα σχήμα σταυρού στη στέγη. Όπως και να έχει το πράγμα, ο ναός είναι πανέμορφος. Παλαιότερα ήταν ο κοιμητηριακός ναός  του χωριού. Ο διαβάτης οδηγείται μέχρι την πόρτα του ακολουθώντας από την είσοδο του Σφεντουρίου το μονοπάτι "1".

Εικόνες του Θείου Πάθους από τα βυζαντινά μνημεία της Αίγινας.

 

 Αριστερά:  Η εικόνα  της Αποκαθήλωσης  - (Ι.Ν. Αγίου Γεωργίου Καθολικού). Δεξιά: Εικόνα της Σταύρωσης (Ι.Ν. Τιμίου Σταυρού)   ΠΑΛΑΙΑ   ΧΩΡΑ.

            Η   Μεγάλη  Εβδομάδα  στην Αίγινα,  είναι κεντημένη από τα  αγριολούλουδα της Παλιαχώρας. Μοσχοβολά λιβάνι, θυμάρι  και άγρια  λεβάντα. Αναπνέει  από τη δροσιά του πελάγους. Φωτίζεται από το τρεμάμενο φως  ενός καντηλιού    στο  τέμπλο  μιας εκκλησιάς  που  ο διαβάτης ξέχασε φεύγοντας να κλείσει πίσω  του τη πόρτα………

 

    Η   άνοιξη είναι η εποχή της Αίγινας. Ο χειμώνας της χάρισε  ένα καταπράσινο τοπίο, ολάνθιστο και ευωδιαστό, που σε προκαλεί να το διαβείς και να συλλέξεις ευλαβικά τις ανάσες και τις μυρωδιές του.

  Οι  ανθισμένες  πασχαλιές, οι βιολέτες, τα καμαρωτά ζουμπούλια, οι ταπεινές μαργαρίτες, το απλοϊκό χαμομήλι, οι  περήφανες παπαρούνες, το ξεχασμένο θυμάρι, και  τα περιφρονημένα δενδρολίβανα  υφαίνουν ένα μοναδικό ανοιξιάτικο φόρεμα, που απλώνεται σε κάθε πλαγιά και πολλές φορές φθάνει ως τα ακρογιάλια.

  Από κοντά οι  κάτασπρες πεζούλες, τα φρεσκοοργωμένα χωράφια  που καταμεσής  ορθώνονται εκκλησάκια  λευκά   και αυλές όμορφες  νοικοκυρεμένες.

  Μακάριος  ο επισκέπτης  της Αίγινας που  θα  ανακαλύψει αυτές τις ομορφιές,  που θα ξεφύγει από τη βουή της παραλίας  και των στενών της πόλης  και θα ανηφορίσει σε μονοπάτια,  που  τούτο το νησί  αποκαλύπτει,  μόνο σε  όσους  επιμένουν  να το αγαπούν  ειλικρινά  και  παθιασμένα.

   Τότε ίσως  ανηφορίσει  προς την Όμορφη Εκκλησιά στον Ασώματο ή την Παλαιά  Χώρα, αντίκρυ από τον Άγιο Νεκτάριο, όπου  τα μικρά   μονοπάτια  θα  του αποκαλύψουν   τη  Μεσαιωνική πολιτεία  της Αίγινας. Σήμερα από  αυτήν απομένουν  κάποια  χαλάσματα από τα σπίτια, το υδραγωγείο, το κάστρο,  και  τριάντα  δύο εκκλησάκια. Μερικά από αυτά  έχουν συντηρηθεί, άλλα στέκουν  ερειπωμένα  και κάποια  έτοιμα να καταρρεύσουν.

   Κοντά στο Γενικό Λύκειο της Αίγινας ορθώνεται το καλύτερο βυζαντινό μνημείο της Αίγινας, η λεγόμενη Όμορφη Εκκλησιά. Αν ο επισκέπτης διαβεί το κατώφλι της τότε θα αντικρίσει σπουδαίες τοιχογραφίες σε πολύ καλή κατάσταση. Η Ανάληψη, η Σταύρωση, η Αποκαθήλωση, η Βαϊοφόρος, η Έγερση του Λαζάρου, η Γέννηση, ο Ελκόμενος Χριστός, η Προδοσία, ο Μυστικός Δείπνος είναι μερικές από τις καλύτερες παραστάσεις. Η ζωγραφική της όμορφης Εκκλησιάς αν και παρουσιάζει πρακτικές και στυλιστικές ιδιομορφίες διακρίνονται για τη συντηρητικότητα της απόδοσης και  τη δραματικότητα των σκηνών. Στοιχεία που προκάλεσαν το ενδιαφέρον του Γ. Τσαρούχη ο οποίος αντέγραψε πολλές από αυτές με νερομπογιά πάνω σε φύλλο χαρτί.

    Η σιωπή  απλώνεται σήμερα στους χώρους αυτούς. Είναι η ίδια σιωπή που συναντάς  σε κάθε ιερό χώρο που καθαγιάστηκε από τις θυσίες των μεγάλων ανθρώπων της ιστορίας…των ηρώων   και  των Αγίων τούτου του τόπου. Η σιωπή αυτή επιβάλλεται από τα πρώτα βήματα σου, σε αγκαλιάζει και  σε  μεταφέρει  σε χρόνους  περασμένους  σε εποχές μακρινές αλλά όχι αξέχαστες, σε μνήμες,  σε ιστορίες και θρύλους σε αφηγήσεις που πονούν  ακόμα, βουρκώνουν και ματώνουν τη ψυχή.  Κι εσύ απομένεις να θαυμάζεις, να παρακολουθείς , να ρουφάς   κάθε στιγμή, κάθε εικόνα, να ψηλαφείς  τη πέτρα, να αναπνέεις τις ευωδιές, να προσκυνάς τις εικόνες, να ανοίγεις μικρές πόρτες σε ένα παρελθόν  τόσο οικείο και γνώριμο, να αφουγκράζεσαι  φωνές και ήχους από ένα παρελθόν μαρτυρικό.

   Χωρίς  να το καταλάβεις μετατρέπεσαι  σε ευλαβή προσκυνητή, σε μονοπάτια ιστορικά, τόπους και χώρους λησμονημένους πλέον και εγκαταλελειμμένους.

    Η ιστορία  εδώ είναι πολύ παλιά. Ξεκινά τον 8^ο αιώνα μ.Χ. όταν οι Αιγινήτες συναγωνίζονταν ποιος θα κτίσει  καλύτερη τη δική του εκκλησία. Ήταν η εποχή που η Αίγινα βρισκόταν κάτω από την απειλή των Ενετών, των Τούρκων και των Σαρακηνών πειρατών. Κι  όμως παρά  τις   αντίξοες συνθήκες  οι κάτοικοι της Παλιάς Χώρας έκτιζαν πολλούς ναούς, τον έναν κοντά  στον άλλον, με ιδιαίτερη φροντίδα στην αρχιτεκτονική, ενδιαφέρουσες λαϊκότροπες τοιχογραφίες. Οι καμπάνες των μικρών εκκλησιών, η ηρεμία του τόπου, το αμφιθεατρικό χτίσιμο των σπιτιών, τα γύρω πευκόφυτα βουνά και  η αναγκαστική συσπείρωση των Αιγινητών στο χώρο της   Παλαιοχώρας, δημιούργησαν ένα βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα, ένα κλίμα ευλάβειας  και θρησκευτικότητας, που δυνάμωνε την πίστη στο Θείο και μεταρσίωνε την ανθρώπινη ψυχή. Οι Αιγινήτες ένιωσαν σιγουριά κοντά  στους Αγίους και προστάτες τους, περηφάνια   για τις πολυάριθμες εκκλησίες τους  που ήθελαν  να φτάσουν σε αριθμό τις 365, όσες και  οι ημέρες του χρόνου.

   Η  Παλαιοχώρα κατοικήθηκε για πάνω από 10  αιώνες. Από τα τέλη του 18^ου αιώνα αρχίζει να επικρατεί ασφάλεια στο Σαρωνικό και οι Αιγινήτες αρχίζουν να ξεθαρρεύουν. Εγκαταλείπουν την    Παλαιά Χώρα και κατεβαίνουν στην παραλία και κτίζουν τα πρώτα σπίτια.

   Σήμερα  η ευλογημένη αυτή γη  βρίσκεται στο έλεος του Θεού. Τα  μικρά  εκκλησάκια  - περίπου 32- περήφανα και αγέρωχα,  στέκονται όρθια με πείσμα και αντοχή μοναδική.  Αν και  δαρμένα από τους ανέμους, φθαρμένα από τη βροχή, πληγωμένα από τα σκουπίδια των επισκεπτών, την κακογουστιά  και  τα χαράγματα των νεοελλήνων, σημαδεμένα από την αδιαφορία και τη  λήθη,  επιμένουν  να συγκινούν και να προσκαλούν  να τα εξερευνήσεις. Να  ανοίξεις τη πόρτα τους, να διαβείς το κατώφλι  και να προσκυνήσεις τις απλές και  απέριττες εικόνες. Να   ψελλίσεις  το «Χριστός Ανέστη»  σαν άλλος Παπαδιαμάντης. Να  ανάψεις  κερί  στη  Φορίτισσα, στον Αι- Γιώργη  το Καθολικό, στην Αγία Κυριακή  και στον Άγιο  Ιωάννη.

    Να  θαυμάσεις    τις ελάχιστες  τοιχογραφίες  που   σώζονται, όπως  του «Ελκόμενου χριστού», της «Άκρας Ταπείνωσης», της «Αναλήψεως», του «Ιερού Νιπτήρα».

    Οι   εικόνες  του Θείου Πάθους από την Όμορφη Εκκλησιά και την Παλαιά  Χώρα  της Αίγινας,  με  τα απαλά – γήινα  χρώματα     τις απλές γραμμές  και τα εκφραστικότατα πρόσωπα, προσδίδουν   ένα  τόνο κατάνυξης, ηρεμίας  και ψυχικής ανάπαυσης   στον ανυποψίαστο επισκέπτη  της σιωπηλής πολιτείας. Ξεχωρίζουν ανάμεσα  στις υπόλοιπες αγιογραφίες   και μεταδίδουν  με τα δικά  τους χρώματα, με τα μοναδικά  βλέμματα  τα μηνύματα των ημερών του Πάσχα.

   

"Η Μεγάλη Παρασκευή μέσα από τη λογοτεχνία" του Μιχαήλ Κάλαβρου στην "Καθημερινή"

 

Ένα διαφορετικό άρθρο για την ημέρα  της Μεγάλης Παρασκευής διαβάσαμε στην "Καθημερινή" αυτής της ημέρας με την υπογραφή του κ. Μιχαήλ Κάλαβρου

Η υψηλότερη μορφή της άνοιξης που ξέρω: μία ελληνική Μεγάλη Εβδομάδα», διαπιστώνει ο Γιώργος Σεφέρης· και για πολλούς, πιστούς ή μη, η συγκινητικότερη στιγμή αυτού του Έαρος είναι η Μεγάλη Παρασκευή: η περιφορά του Επιταφίου και τα λαοφιλέστατα εγκώμια. Έτσι φαντάζει φυσικό που η λογοτεχνία εμπνεύστηκε ιδιαιτέρως από την ημέρα αυτή.

Οι περιγραφές, για παράδειγμα, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη αποδίδουν ανάγλυφα τη μαγεία της: η αύρα πραεία εκίνει ηρέμα τους πυρσούς, χωρίς να τους σβύνη, και η άνοιξις έπεμπε τα εκλεκτότερα αρώματά της εις τον Παθόντα και Ταφέντα, ως να συνέψαλλε και αυτή «ω γλυκύ μου έαρ, γλυκύτατόν μου τέκνον!» και η θάλασσα φλοισβίζουσα και μορμύρουσα παρά τον αιγιαλόν επανελάμβανεν «οίμοι! γλυκύτατε Ιησού!» («Παιδική Πασχαλιά»). Αντίστοιχα, η συμπαντική συμμετοχή στο θείο ξόδι διαμορφώνει ένα «θέαμα […] υπερκατανυκτικόν» κατά τον Αλ. Μωραϊτίδη («Αρατε πύλας»).

Ωστόσο, οι λογοτεχνικές αναφορές στην περιφορά του Επιταφίου δεν αποτυπώνουν πάντοτε την κατάνυξη και την ευσέβεια των πιστών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η συνάντηση των Επιταφίων στο μυθιστόρημα του Δημοσθένη Βουτυρά «Σιδερένια πόρτα», καθώς η συνάντηση των δύο λιτανευτικών πομπών γίνεται η θρυαλλίδα για μια θανατηφόρα «μάχη των Επιταφίων» ανάμεσα στις ανταγωνιστικές γειτονικές συνοικίες: «Η πομπή που σα λαμπερό ύφασμα ήτανε καμωμένο από άπειρα αστράκια, σχίστηκε, κουρελιάστηκε».

 

Η υψηλή ποίηση του Θείου Δράματος – Τα εγκώμια που κεντούν τις ψυχές

Δεν είναι λίγες επίσης οι φορές που ο θάνατος του Χριστού συνυφαίνεται με την ιστορία λογοτεχνικών ηρώων οδηγώντας σε πολλαπλές νοηματοδοτήσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το διήγημα του Μ. Καραγάτση «Η μεγάλη βδομάδα του Πρεζάκη», όπου ο περιθωριοποιημένος –σε γη και ουρανό– τοξικομανής Χρίστος Νεζερίτης γίνεται ένα ιδιότυπο κάτοπτρο του Ναζωραίου Χριστού (παραλληλισμός ονομάτων που εντοπίζεται βέβαια και μεταξύ Μανωλιού και Εμμανουήλ-Ιησού στο καζαντζακικό «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται»). Καθώς το νεκρό σώμα του μεταφέρεται προς το νεκροτομείο, ο ναρκομανής θα πορευθεί, κατά τύχη, μαζί με το «σκήνωμα του Κυρίου», για να δεχθεί έτσι τη φροντίδα που του στέρησε η κοινωνία: «Σιγά – σιγά η νεκροφόρα, σκίζοντας τη μάζα των πιστών, όλο και προχωρούσε προς […] τον Επιτάφιο».

Στον «Επιτάφιο θρήνο» του Γιώργου Ιωάννου, η περιφορά του Επιταφίου συνδέεται με τον ερωτισμό και τον καθαγιάζει. Ο αφηγητής του πεζογραφήματος παρακολουθεί τη λιτάνευση από ένα παράθυρο ξενοδοχείου στην Ομόνοια. Παρακολουθεί επίσης, ηδονοβλεπτικά, την αποτυχημένη ερωτική περίπτυξη του ζευγαριού στο διπλανό δωμάτιο. Μα την επόμενη ημέρα η ερωτική πλήρωση είναι ιδωμένο γεγονός και δένεται άρρηκτα με τον «μυρωμένο θάνατο» και την Ανάσταση του Ιησού που πλησιάζει: «Είδαμε ως οι μυροφόρες πρώτοι την Ανάσταση, που άλλωστε μας άξιζε, είχαμε ξενυχτήσει μες στον πυρετό, αγνοί κι αμόλυντοι, κι υστέρα πήγαμε κι από την εκκλησιά, να προσκυνήσουμε κι εμείς τον Επιτάφιο, φιλώντας όπου είναι οι χαρακιές της δύναμης, μεριές μεριές στο στήθος μέχρι κάτω στην κοιλιά. Χαραγματιές για να παραφυλάς τα δρώμενα στο διπλανό δωμάτιο».

Η κάθοδος του Χριστού στον Άδη δεν θα μπορούσε να αφήσει ασυγκίνητη την ποίηση. Έκτυπο παράδειγμα το ποίημα του Άγγελου Σικελιανού, «Στ’ Οσίου Λουκά το Μοναστήρι». Εκεί, ο θρήνος των γυναικών για τον Θεάνθρωπο απολήγει στην αναστάσιμη θέα του Βαγγέλη που, λογαριασμένος για νεκρός, γυρίζει από τον πόλεμο με το ξύλινο πόδι του. Ισως, μάλιστα, σε αυτό το ποίημα να εκκινεί η συναναφορά Αδωνη και Χριστού που επανέρχεται στον Σεφέρη («Συχνά, όταν πηγαίνω στην ακολουθία της Μεγάλης Παρασκευής, μου είναι δύσκολο ν’ αποφασίσω αν ο Θεός που κηδεύεται είναι ο Χριστός ή ο Άδωνης»), αλλά και στο ποίημα της Ζωής Καρέλλη «Μεγάλη Παρασκευή». Ποίημα στο οποίο ακούγεται μια κάποτε πιστή που πλέον δεν πιστεύει, μα το μεγαλοβδόμαδο δεν μπορεί να «χαρ[εί] μόνο αισθητικά τη θρησκεία», γι’ αυτό και αναφωνεί: «Κύριε του Μυστικού Δείπνου, της Σταύρωσης, / της Μεγάλης κι ένδοξης Ανάστασης, / μέσα μου Σ’ αισθάνομαι / κι ας έχω απομακρυνθεί από Σένα». Κατάφαση που θυμίζει εν πολλοίς το ποίημα «Credo» του Τ. Κ. Παπατσώνη.

Από τα μοιρολόγια της Παναγίας έως τον Κώστα Βάρναλη, τον Οδυσσέα Ελύτη ή την Κική Δημουλά, αμέτρητοι είναι οι στίχοι που πηγάζουν από τη Μεγάλη Παρασκευή. Τη μέρα δηλαδή που –με τους στίχους του Ν. Γκάτσου– «[…] ο Αδης ηνεώχθη» και «γεφύρι εγίνη ο Γολγοθάς». Γεφύρι που οδηγεί τον πονεμένο άνθρωπο-διαβάτη στην όχθη της Ζωής. Όπως δήλωνε ο Νικηφόρος Βρεττάκος: «Κάθε Μεγάλη Παρασκευή συμμετέχω στο θείο δράμα, που το βλέπω σαν το καθολικό δράμα της ίδιας της ανθρωπότητας. Ο Ιησούς αντιπροσωπεύει όλους όσοι πόνεσαν: τους μάρτυρες, τους αδικημένους, τους πεφορτισμένους». Μια λιτανεία τέτοιων ανθρώπων είναι άλλωστε το κατεξοχήν πεδίο της λογοτεχνίας.

* Ο κ. Μιχαήλ Σ. Καλαβρός είναι υποψήφιος διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ.

Προσδοκώντας την Ανάσταση.

 

  Σήμερα όσο κανένα άλλο Μεγάλο Σάββατο η προσδοκία  της Ανάστασης είναι περισσότερο έντονη παρά ποτέ. Μέσα σε μια αβέβαιη εποχή, όπου ο πόλεμος κυριαρχεί, η αγριότητα και η σκληρότητα των καρδιών η  ευχή "Καλή Ανάσταση" λέγεται όχι τυπικά και βαριεστημένα αλλά με δύναμη. Βγαλμένη μέσα από τη ψυχή μας. Εκφράζεται με λαχτάρα, με ανείπωτο καημό, με βλέμμα γεμάτο νόημα και προσμονή.

 Αν κάτι χαρακτηρίζει αυτήν την ημέρα, δεν είναι η πυρετώδεις προετοιμασίες  για το αυριανό τραπέζι. Τραπέζια  γιορτινά στρώνονται συχνά  και με πολλές ευκαιρίες. Αν κάνει  το αυριανό  τραπέζι πανηγύρι σωστό και χοροστάσι είναι ακριβώς αυτή η μεγάλη προσμονή και προσδοκία που προηγείται  της Κυριακής του Πάσχα. Και αυτή η προσδοκία είναι διάχυτη στη σημερινή ημέρα. Στο Μεγάλο Σάββατο.

 Κηδεύσαμε  τον Ιησού. Και όλοι κληθήκαμε να συνοδεύσουμε  το νεκρό σώμα Του στον Πανάγιο Τάφο Του. Η περιφορά σημαδεμένη ανεξίτηλα από τους ήχους, τους στίχους και την ποίηση των Εγκωμίων, δεν σκορπά θρήνο και λύπη. Διότι κάπου στο βάθος αχνοφαίνεται  το Φως της Αναστάσεως. Ένα Φως που συνεχώς δυναμώνει και σκορπά μακριά  τα σκοτάδια  της θλίψης. Ένα Φως που κομίζει χαρά και ελπίδα σε κάθε άνθρωπο που πλησιάζει τα γεγονότα αυτά με πίστη και καλή προαίρεση.

Είναι λοιπόν αυτή η προσμονή  που φωλιάζει στη σημερινή ημέρα. Είναι η μυστική χαρά. Είναι η ανεκλάλητη ευωχία  για τη στιγμή. Είναι η απερίγραπτη ησυχία. Η εκκωφαντική σιγή. Η υποβόσκουσα ευτυχία.

   Είναι  το Σάββατο το υπερευλογημένο. Το Μεγάλο Σάββατο των ψυχών όλων των ανθρώπων. Εκείνων που προετοιμάστηκαν για  αυτό. Κι εκείνων που κατέφθασαν στο τραπέζι τώρα την τελευταία στιγμή. Είναι το τραπέζι των φίλων αλλά  και των ξένων. Οι φωνές  των ανυπόμονων μικρών, των συνειδητοποιημένων μεγάλων και των σοφών  της ζωής. Είναι το τσούγκρισμα, οι ευχές, οι ανάσες, το μοίρασμα, η συνάθροιση και η σύναξη των εκ περάτων ταξιδιωτών. Η Ιθάκη των ταξιδευτών και των πεζοπόρων η ανάπαυση. Είναι η γεύση  του αληθινού και η μυρωδιά  του αιώνιου.Είναι η στιγμή του Θεού και οι στιγμές  των ανθρώπων  που πλησιάζουν και γεύονται του ουσιαστικού, της ζωής της ίδιας. Είναι το καθάριο βλέμμα, το αυθόρμητο χαμόγελο, το ζεστό βλέμμα, το χάδι, δυό λόγια αγάπης. Μόνο δύο. Φτάνουν είναι αρκετά για να πετάξει η ψυχή και να ζήσει το δικό της ΠΑΣΧΑ.

Προσκύνημα στους Επιτάφιους της Αίγινας.

Μεγάλη Παρασκευή, η πιο πένθιμη ημέρα του έτους καθώς το Θείο Δράμα φθάνει στην κορύφωση του με την Αποκαθήλωση και την Ταφή του Τιμίου Σώματος του Χριστού.

Οι καμπάνες  των εκκλησιών μεταδίδουν με τον πένθιμο ρυθμό την είδηση της θανάτου και την προσδοκία της Ζωής. Τα  τίμια και ευλαβή χέρια των πιστών στόλισαν  τον επιτάφιο απαγγέλοντας και ψάλλοντας τα εγκώμια, που για άλλη μια φορά θα ακουστούν στις εκκλησιές απόψε και πλήθη πιστών θα συνοδεύσουν την πομπή του Επιταφίου σε δρόμους και πλατείες  των πόλεων και των χωριών.

Τα Εγκώμια του Επιταφίου με την άφθαστη ποιητική τους  τέχνη συνοδεύουν και εξυμνούν το Θείο Δράμα.

Από νωρίς το πρωί οι Εκκλησιές της Αίγινας είναι ανοιχτές και πλήθη πιστών συρρέουν να προσκυνήσουν τους Επιταφίους των ενοριών που με περισσή τέχνη και ευλάβεια έχουν φροντίσει οι γυναίκες  ως άλλες μυροφόρες  του Χριστού.

    Μια  μικρή περιπλάνηση - προσκύνημα  στους Επιταφίους της Αίγινας, όπως το συνηθίζουμε κάθε χρόνο.

Επάνω: από την ενορία της Κυψέλης και της Αγίας Μαρίνας.

Ο Επιτάφιος  των Εισοδίων της Θεοτόκου (Παναγίτσα)

Ομορφοστόλιστος και με πολύ τέχνη ο Επιτάφιος του Αγίου Νικολάου.

Λευκός και σεμνός ο Επιτάφιος  του Μητροπολιτικού Ναού Αιγίνης.

Στα Βυζαντινά βυσσινί χρώματα ο Επιτάφιος των Αιγινητών Αγίων.

Ο Επιτάφιος  της Ευαγγελίστριας στην Κυψέλη με λευκά και καφέ τριαντάφυλλα.

Οι  Επιτάφιοι από την Πολίτισσα στο Μεσαγρό και την Παχεία Ράχη.