Αναβαθμίδες στην Αίγινα - το ξεχασμένο τοπίο μας.

 Με αφορμή την εκδήλωση που προγραμματίζεται για απόψε στις 20.30 μ. μ. στην Αυλή του Λαογραφικού Μουσείου Αίγινας με θέμα: "Αιγινήτικες σκάλες" και ομιλητέ ςτην κ. Β. Κανελλοπούλου και τον κ. Γ. Μπήτρο ας κάνουμε εδώ προκαταβολικά μια "προδημοσίευση" κάποιων σημείων του θέματος. Ας θυμηθούμε το Αιγινήτικο τοπίο και την παλαιά αγροτική ζωή του νησιού.

    Από επιστημονικής πλευράς μπορεί η ύπαρξη των αναβαθμίδων είναι αντικείμενο μελέτης και καταγραφής, για τους νησιώτες η ύπαρξή , η εικόνα, η χρήση τους, θεωρείται δεδομένη γιατί είναι συνυφασμένη με την καθημερινότητά τους. Στις αναβαθμίδες – βαθμίδες ή πεζούλες  οργώνουν, σπέρνουν τον καρπό τους, και θερίζουν. Από αυτές τρέφουν την οικογένειά τους και τα ζωντανά τους. Με τις αναβαθμίδες συγκρατούν το λιγοστό καλλιεργήσιμο χώμα, αυτές καθορίζουν τα σύνορα  του χωραφιού τους και με αυτές υπολογίζουν τις προίκες που θα δώσουν.

Αναβαθμίδες ή αναβαθμοί, κοινώς πεζούλες ή σκάλες είναι τα τεχνητά οριζόντια εδάφη που δημιουργήθηκαν από τον άνθρωπο πάνω σε επικλινείς εκτάσεις, με σκοπό την καλλιέργεια. Η αντιστήριξη γινόταν, συνήθως, με απλούς αναλημματικούς τοίχους, κατασκευασμένους με απλή ξερολιθιά, δηλ. με πέτρες ακατέργαστες ή ελάχιστα πελεκημένες, χωρίς χρήση συνδετικού κονιάματος.

Πρώτιστος λόγος δημιουργίας των αναβαθμίδων ήταν η διατήρηση των υφιστάμενων καλλιεργήσιμων εκτάσεων, και η δημιουργία καινούργιων μέσω της συγκράτησης των εδαφών και της μείωσης της διαβρωτικής δράσης των ομβρίων. Η εξομάλυνση μιας πλαγιάς με τη δημιουργία αναβαθμίδων συνοδευόταν από πολλαπλά, ευνοϊκά για τη γεωργία και το περιβάλλον, επιτεύγματα όπως:  δημιουργία και χωρική ανακατανομή εδάφους που διευκολύνουν τη διείσδυση νερού και ριζών, εμπλουτισμός υδροφόρου ορίζοντα, καθάρισμα του χωραφιού από τις πέτρες και δημιουργία ποικιλίας μικροκλιμάτων και ξερολιθικών μικροενδιαιτημάτων για φιλικούς προς τη γεωργική παραγωγή οργανισμούς.

    Στην Αίγινα συναντάμε πολύ συχνά αναβαθμίδες. Θα λέγαμε καλύτερα ότι οι αναβαθμίδες στην Αίγινα έχουν παρελθόν. Τις συναντάμε όχι μόνο στα βουνά αλλά και σε πιο «χαμηλές» περιοχές όπως στον Κοντό, στο Μεσαγρό, στη Κυψέλη, στο Λεόντι. Όπου υπάρχει πλαγιά ή ανωφέρεια. Σε αρκετά σημεία βρίσκονται  σε πολύ καλή κατάσταση. Αλλού όπως σε σημεία του Ελαιώνα ή του Μπουρδέχτη έχουν καταστραφεί,  Οι αναβαθμίδες αποτελούν αδιάψευστες αποδείξεις της ενασχόλησης των κατοίκων με τη γεωργία. Οι αναβαθμίδες μαζί  με τους ανεμόμυλους τα αλώνια, τα πατητήρια, τα λιοτρίβια συγκροτούν την εικόνα της παλαιάς αγροτικής και κτηνοτροφικής Αίγινας. 

Άη Σώστης... ένα σύντομο συναξάρι.

  

   Ο  Άγιος  Σώζων γεννήθηκε στη Λυκαονία της Μ. Ασίας, περιοχή πλησίον της Γαλατίας και Καππαδοκίας, κατά τους χρόνους του αυτοκράτορα Διοκλητιανού [284 –305 μ.Χ.] Ο  Σώζων  όπως και πολλοί συμπατριώτες του ήταν βοσκός. Πριν βαπτισθεί χριστιανός ονομαζόταν Ταράσιος. Γρήγορα όμως  αρνήθηκε την ειδωλολατρεία και ασπάζεται τον Χριστιανισμό. Σε ένα ταξίδι του στην Πομπηϊούπολη, πόλη στα παράλια της Κιλικίας, νοτιοδυτικά της  Ταρσού, ο Άγιος   αναζητεί χριστιανικό ναό στη πόλη για να προσευχηθεί. Μάταια  όμως. Οι χριστιανοί της πόλης είχαν κρυφτεί εξαιτίας των διωγμών και άλλοι ήταν κατατρεγμένοι. Αγανακτισμένος κατευθύνεται στο ναό της Αρτέμιδος και φθάνοντας μπροστά στο χρυσό άγαλμα της θεάς των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων έκοψε το δεξί χέρι του ειδώλου και χωρίς καθυστέρηση έφυγε για την αγορά της πόλης, όπου το πούλησε σε χρυσοχόο και μοίρασε το αντίτιμο στους φτωχούς και ανήμπορους κατοίκους της Πομπηϊούπολης.

   Το γεγονός της κλοπής και της ιεροσυλίας έγινε σύντομα αντιληπτό από τους φύλακες του ναού οι οποίοι κατήγγειλαν το περιστατικό. Οι στρατιώτες συνέλαβαν τον Σώζοντα και τον οδήγησαν στο Γαλέριο Μαξιμιανό ο οποίος εκείνες τις ημέρες επισκεπτόταν την περιοχή. Ο Άγιος παραδέχεται την πράξη του αλλά   δε δέχεται να αλλαξοπιστήσει και να θυσιάσει στα είδωλα. Η εμμονή του αυτή , ή άρνηση του τον οδηγεί σε μια σειρά  φρικτών βασανιστηρίων και μαρτυρίων. Ο Μαξιμιανός αποφασίζει  τη θανάτωση του μάρτυρα με τη διάλυση των μελών του σώματος του και με την καύση αυτών. Οι  χριστιανοί περιμάζεψαν τα σκορπισμένα λείψανα του Αγίου και τα ενταφίασαν στις 7 Σεπτεμβρίου  του έτους 288 μ.Χ.

Σήμερα.

  Ο  Άγιος Σώζων απολαμβάνει της μεγάλης ευλάβειας και  αγάπης όλων των Αιγινητών. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι τόσο την παραμονή 6 Σεπτεμβρίου, όσο και ανήμερα της εορτής του, 7 Σεπτεμβρίου, όλοι οι κάτοικοι του νησιού αλλά  και οι τελευταίοι παραθεριστές του καλοκαιριού κατακλύζουν το ναό  του Αγίου. Δίκαια  έχει χαρακτηρισθεί το μεγαλύτερο πανηγύρι από πλευράς  αριθμού επισκεπτών.

  Το  πανηγύρι του Αη – Σώστη  ως το τελευταίο καλοκαιρινό πανηγύρι, σηματοδοτεί και το τέλος του καλοκαιριού  στην Αίγινα.

  

Ο Άγιος Σώζων στην Πέρδικα... μια ιστορική προσέγγιση.

     Όταν  θελήσει ο  επισκέπτης της Πέρδικας να αφήσει τις ταβέρνες της παραλίας και να ανηφορίσει για έναν μικρό  περίπατο στον αντικρινό λόφο, τότε ανάμεσα στα οχυρά και τις ερειπωμένες εγκαταστάσεις από την Γερμανική Κατοχή, θα βρεθεί αντιμέτωπος με ένα μικροσκοπικό εκκλησάκι – προσκυνητάρι. Είναι το ναύδριο που σήμερα θυμίζει σε όλους την παλαιά  θέση του ναού του Αγίου Σώζοντος, τον οποίο οι Γερμανοί γκρέμισαν  προκειμένου να τελειοποιήσουν τις οχυρωματικές εγκαταστάσεις της περιοχής που είχε πρώτος δημιουργήσει ο Ι. Μεταξάς.

 Ο ναός του Αγίου Σώζοντος

   Ο  παλαιός ναός του Αγίου Σώζοντος [Αγίου Σώστη], βρισκόταν  στο λόφο των οχυρών. Αρκετά χρόνια αφότου οι Γερμανοί τον γκρέμισαν, πληροφορούμαστε στο πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Ο κήρυξ της Αίγινας», το 1947, ότι τα σχέδια για την ανέγερση του νέου ναού είναι έτοιμα. Ο νέος ναός θα κτισθεί στην αντικρινή πλαγιά [σημερινή θέση του] γιατί η περιοχή που ήταν πριν, ήταν γεμάτη από νάρκες. Στα επόμενα τεύχη της ίδιας εφημερίδας ανακοινώνεται ότι την Κυριακή 15 Ιουνίου του έτους 1950 πραγματοποιήθηκε η θεμελίωση του  νέου ναού. Τελέσθηκε αγιασμός χοροστατούντος του Σεβ. Μητροπολίτου κ. Προκοπίου, ο οποίος και έθεσε το θεμέλιο λίθο, ενώ στη συνέχεια μίλησε ο Δήμαρχος της Αίγινας. Αναφέρεται η παρουσία μεγάλου αριθμού προσκυνητών οι οποίοι μεταφέρθηκαν στην Πέρδικα με τρία καίκια που γι’ αυτόν τον σκοπό προσέφεραν οι πλοιοκτήτες τους.

   Η  αείμνηστη ιστορικός της Αίγινας Γωγώ Κουλικούρδη αναφέρει πως ο ναός κτίστηκε στην πρώτη του θέση γιατί εκεί βρέθηκε η εικόνα του Αγίου Σώζοντος. Όμως προχωρώντας τη μελέτη της , δίνει μια άλλη διάσταση και εξήγηση στην ύπαρξη  ναού προς τιμήν του Αγίου Σώζοντος στην Πέρδικα , αλλά και στη μεγάλη ευλάβεια των κατοίκων προς τον Άγιο. Στην παράδοση περί ευρέσεως της εικόνας του Αγίου στην περιοχή, προσθέτει και μια άλλη εκδοχή πολύ ενδιαφέρουσα ιστορικά. Οι Περδικιώτες, οι Παχιοραχίτες, όπως και άλλοι Αιγινήτες από τα χωριά, τον καιρό της Επανάστασης του 1821 είχαν κάνει στρατιωτικά σώματα με τα οποία συμμετείχαν στον αγώνα. Το στρατιωτικό σώμα της Πέρδικας με αρχηγό τον Κυριάκο Μούρτζη πήρε μέρος στη μάχη στα Δερβενάκια  εναντίον του Δράμαλη και πολέμησαν στο πλευρό του Νικηταρά. Η  περιοχή που έγινε η μάχη λέγεται Άγιος Σώστης κει έχει ένα μικρό εκκλησάκι εκεί. Το άλλο στενό είναι το Αγιονόρι. Ίσως, αναφέρει η ιστορικός, ο ναός να ήταν ένα τάμα για την νίκη των Ελλήνων και ιδιαίτερα των πολεμιστών της Πέρδικας στη μάχη στα Δερβενάκια.

  Όπως  και να έχει όμως το πράγμα, η ευλάβεια  και η αγάπη προς τον Άγιο Σώστη ξεπερνά  τα όρια του χωριού της Πέρδικας και εξαπλώνεται σε όλη  το νησί.

Στα αμπέλια της Αίγινας

Ο κατεξοχήν μήνας του τρύγου ο Σεπτέμβριος σήμαινε για τους παλαιότερους Αιγινήτες πολλά, διότι πέρα από τα μεγάλα πανηγύρια του μήνα, είχαν πολύ δουλειά στα χωράφια. Τότε η Αίγινα ήταν γεμάτη αμπέλια. Κι αυτό σήμαινε πολύ δουλειά στο χωράφι, στα πατήματα αλλά και καθαρισμός των βαρελιών , τις περισσότερες φορές στη θάλασσα, για να είναι έτοιμα να υποδεχτούν το νέο μούστο.

   

Μέχρι και την δεκαετία του’ 50 η Αίγινα ήταν κατάφυτη από αμπελώνες. Σχεδόν κάθε οικογένεια είχε το αμπέλι της. Η παραγωγή σε σταφύλια και κρασί ήταν μεγάλη τόσο που κάλυπτε τις ανάγκες του νησιού και γίνονταν και εξαγωγές. Οι Αιγινήτες με τα καίκια μετέφεραν στον Πειραιά, στο Αγκίστρι, στον Πόρο, στη Λεσά, στην  Ύδρα, στις  Σπέτσες και αλλού τον εκλεκτό τους μούστο.

    Όταν έγινε γνωστή η καλλιέργεια της φυστικιάς, ο ενθουσιασμός για την καινούργια καλλιέργεια και η υπόσχεση για μεγαλύτερο εισόδημα, ώθησαν πολλούς παραδοσιακούς  Αιγινήτες αμπελουργούς να εγκαταλείψουν  τα αμπέλια  τους και να στραφούν στην καλλιέργεια της φιστικιάς.  Έτσι λοιπόν χάλασαν τα εύφορα αμπέλια και στη θέση τους  φύτρωσαν οι φιστικιές. Σιγά – σιγά η καλλιέργεια των αμπελιών  περιορίστηκε.

   Σήμερα στο νησί υπάρχουν ελάχιστα αμπέλια, στην Κυψέλη, στο Λεόντι, στους Αγίους, στο  Μεσαγρό, στα μικρά χωριουδάκια γύρω από το Όρος, στο Λιβάδι και τη Χλόη. Έτσι χάθηκαν οριστικά κάποιες τοπικές ποικιλίες.

    Την εποχή της μεγάλης παραγωγής στην Αίγινα ευδοκιμούσαν διάφορα είδη σταφυλιών. Όπως:

Α. Τα  Σαββατιανά   που ήταν άσπρα και τα έκαναν  εξαγωγή.

Β. Οι ροϊδίτες που ήταν δύο ειδών,  οι σκούροι, οι επιτραπέζιοι και οι άλλοι  που έδιναν το ροζέ κρασί.

Γ. Τα  φιλέρια που ήταν νόστιμα μαύρα σταφύλια επιτραπέζια όπως το ροζακί, ο σιδερίτης και τα αρωματικά μοσχάτα και αυγουλάτα.

Δ. Τα  σιρίτια που γίνονταν κληματαριές, τα πρώιμα αποστολιάτικα και τα όψιμα σιφαγγιά.

Ε. Όπως και λίγη μα εκλεκτή σταφίδα για να φτιάχνουν οι Αιγινίτισσες νοικοκυρές, το γλυκό του κουταλιού και τη ξερή σταφίδα για το χειμώνα.

  Το αμπέλι  το «ευλογημένο» όπως το έλεγαν οι παλαιότεροι, σε κάθε στάδιο της καλλιέργειας του ξεσήκωνε  τους ανθρώπους.  Στα αμπέλια  λοιπόν τότε που ήταν πολλά στην Αίγινα, δούλευαν πολλοί άνθρωποι. Από αμπέλι σε αμπέλι ακούγονταν γέλια, πειράγματα, τραγούδια, φωνές. Στο κολατσιό  κάθονταν όλοι  γύρω – γύρω, εκεί έπιναν κρασί, άρχιζε   το τραγούδι, ο χορός  που πολλές φορές κατέληγε  σε γλέντι. Η κορυφαία  στιγμή ήταν βέβαια, ο τρύγος.

                                           Οι ονομασίες των σταφυλιών της Αίγινας

από την Ασπασία Γκίκα

Θα γράψω για τα κλήματα

 πόσων ειδών σταφύλια

που λέγανε στην Αίγινα

των παλαιών τα χείλια.

 Τ’ ασπρούδια και τα ροζακιά

φιλέρια, γουργουλάτα

αγριάδες, τα πεντάκυλα

μαβρούδια και νυχάτα

πρώιμα αποστολιάτικα

 μοσχάτα, αητονύχι

και όλα της κληματαριάς

τα λέγανε Συρίκι.

 (απόσπασμα από την εργασία της Περιβαλλοντικής Ομάδας του 2ου Γυμνασίου Αίγινας: "Άμπελος η Αιγιναία)

Ανακομιδή λειψάνων Αγίου Νεκταρίου

   Εορτάζεται σήμερα  στην Ιερά Μονή του Αγίου Νεκταρίου η εορτή της μνήμης της ανακομιδής των τιμίων λειψάνων του Αγίου Νεκατρίου. Ο  Άγιος κοιμήθηκε το 1920. Στις 3 Σεπτεμβρίου του 1953  έγινε η ανακομιδή των λειψάνων του παρουσία εκατοντάδων πιστών από την Αίγινα και την Αττική. Της τελετής της ανακομιδής προέστη ο αρχιμανδρίτης π. Ιωάννης Ηλιόπουλος. Έκτοτε η ημέρα αυτή έχει καθιερωθεί να εορτάζεται με πανηγυρικό τρόπο πλέον στον νέο Ιερό Ναό  του Αγίου με τη συμμετχοή πολλών αρχιερέων αλλά και πλήθη προσκυνητών που συρρέουν από όλες  τις γωνιές της Ελλάδας και των Βαλκανίων. Ιδιαίτερα συγκηνητική είναι η παρουσία των Ρουμάνων και Ρώσων Ορθοδόξων προσκυνητών.

Σεπτέμβρης όπως.... Σταύρος, Σώζος, Σοφία, Στάθης.

  Μαζί με τις ευχές μας για καλό μήνα ας θυμηθούμε ποιά είναι αυτά που μας θυμίζει ο ερχομός αυτού του γλυκύτατου μήνα του χρόνου. Το γράμμα - Σ- παίζει ένα φοβερό παιχνίδι. Μεγάλες γιορτές μεγάλα πανηγύρια. Του Σταυρού στην Παλαιά Χώρα, από τα παλαιότερα και μεγαλύτερα πανηγύρια της Αίγινας στις 14 Σεπτεμβρίου. Του Αγίου Σώζοντα στις 7 του μήνα στην Πέρδικα. Ένα πραγματικά μεγάλο πανηγύρι που συγκεντρώνει όλους μα όλους τους Αιγινήτες. Στις 17  Σεπτεμβρίου της Αγίας Σοφίας. Όμως το καλύτερο -Σ- σας το φυλάμε για το τέλος. Σχολεία. Ναι ανοίγουν κάθε Σεπτέμβριο τα σχολεία, κάτι που δεν ευχαριστεί και τόσο τους μαθητές και τις μαθήτριες κάθε ηλικίας.

   Για την Αίγινα στις 3 Σεπτεμβρίου εορτάζει το μοναστήρι του Αγίου Νεκταρίου (η ανακομιδή των λειψάνων του Αγίου) , ενώ ένα ακόμα πανηγύρι είναι αυτό της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας μέσα στην πόλη της Αίγινας.

   Μαζί όμως με το Σταύρο, τη Σταυρούλα, το Σώζο τη Σωζία, τη Σοφία γιορτάζει και ο Στάθης εκεί λίγο πριν το τέλος του μήνα. Γιορτινός λοιπόν ο Σεπτέμβρης και για έναν επιπλέον λόγο που έχει να κάνει με το Fistiki Fest που οργανώνεται φέτος 19 - 22 Σεπτεμβρίου.

   Για  τους παλιότερους Αιγινήτες ο Σεπτέμβριος ήταν ο μήνας του τρύγου, όταν η Αίγινα ήταν γεμάτη αμπέλια και ο μούστος της εξαγόταν προς την Αττική και τα Μέθενα.
    Πέρα όμως από τις εορτολογικές και λαογραφικές αναφορές, ο Σεπτέμβριος παραμένει ένας υπέροχος μήνας. Το καλοκαίρι είναι ακόμα εδώ, η θάλασσα καλύτερη από ποτέ και η εποχή είναι η ιδανικότερη για διακοπές.

                                                                                                                         Καλό μήνα.