Η "βλογημένη" των Θεοφανίων

"Άλλος με τη βάρκα μου"... "άλλος με τη βλογημένη"... φώναζε η Αλίκη Βουγιουκλάκη ως Μανταλένα  στην αξέχαστη ομώνυμη ταινία. Μια πανέμορφη ηθογραφία γυρισμένη εξ' ολοκλήρου στην Αντίπαρο, όπου ο "καπάτσος' και ευρηματικός παπάς του νησιού (Παντελής Ζερβός) για να βοηθήσει τη φτωχή οικογένεια της πρωταγωνίστριας με τα πολλά ορφανά, την έσπρωξε την μέρα των Θεοφανίων στη θάλασσα και έπιασε το Σταυρό. Από την άλλη μέρα το πρωί όλοι οι νησιώτες για να περάσουν απέναντι στην Πάρο προτιμούσαν να πάνε με τη "βλογημένη" Μανταλένα. Έτσι τα ορφανά χόρτασαν ψωμί. Μπορεί βέβαια το παιχνίδι να ήταν στημένο όμως ο σκοπός ήταν ιερός.

   Αλησμόνητη ταινία που βασίζεται στην τελετή  της ρίψης του Σταυρού στη θάλασσα. Τη θυμηθήκαμε σήμερα ανήμερα των Θεοφανίων , μαζί με τη γλυκύτητα και την ανεμελιά των αθώων εκείνων χρόνων. Για την ιστορία να αναφέρουμε πως  τόσο η Α. Βουγιουκλάκη όσο και  ο Π. Ζερβός κατέκτησαν για την ερμηνεία τους το Α' και το Β' βραβείο αντίστοιχα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης εκείνη τη χρονιά.

Τα έθιμα των Θεοφανίων στην Αίγινα

  Την ημέρα αυτή οι παλαιοί Αιγινήτες την αποκαλούν και "της Αγιάσης", επειδή αγιάζεται όλος ο κόσμος. Την παραμονή τα παιδιά πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούσαν τα κάλαντα των Φώτων: "Σήμερα τα Φώτα κι οι φωτισμοί και χαρά μεγάλη κι αγιασμοί. 

Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό είν' η Παναγιά μας η Δέσποινα, 

με τα θυμιατούρια στα δάκτυλα κι ο Αϊ - Γιάννης κεριά κρατεί, και η Παναγιά παρακαλεί:

- Άγιε μου Γιάννη και Βαφτιστή, δύνασαι βαφτίσεις Θεού παιδί;

- Δύναμαι και θέλω και προσκυνώ και τον Κύριο μου παρακαλώ: Σήμερα θ' ανέβω στους ουρανούς να καταπατήσω τα είδωλα να καταθυμιάσω τον ποταμό και θε να βαπτίσω Σε τον Χριστό".

Τα παιδιά τραγουδούσαν αυτή την ημέρα και τα Καλήμερα, που ήταν και αυτά Κάλαντα της ημέρας:

" Σήμερα τ α Φώτα κι οι  φωτισμοί και χαρά μεγάλη τ' αφέντη μας.

Καλήμερα, καλήμερα και πάντα καλημέρα και την καλημερίζουμε ετούτη την ημέρα.

Αφέντη μου πεντάφεντε πέντε φορές αφέντης, πέντε φορές αφέντεψες και πάλι αφέντης είσαι.

Καλήμερα, καλήμερα....

Πολλά ' παμε του αφέντη μας, ας πούμε και της κυράς μας. Κυρά ψιλή κυρά λιγμή, κυρά καμπανοφρύδα, κυρά μου όταν στολίζεσαι να πας στην εκκλησιά σου, βάζεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αστήθος και του κοράκου το φτερό βάζεις καμπανοφρύδι....

Καλήμερα , καλήμερα...."

Και συνέχιζαν έτσι να καλαντίζουν κάθε μέλος της οικογένειας....

Στη συνέχεια οι νοικοκυρές έπαιρναν καρύδια, τα οποία έσπαγαν και τα άνοιγαν στη μέση. Έπαιρναν σπιρτόξυλα και το βράδυ, πριν τα μεσάνυχτα, έβγαιναν έξω από το σπίτι και πετούσαν τα καρύδια με τα σπιρτόξυλα στην κεραμοσκεπή, γιατί πίστευαν ότι έτσι "θα φύγουν οι κολοστέντες (καλικάντζαροι) με τις βάρκες (καρύδια) κάνοντας κουπί (σπιρτόξυλα) για να γυρίσουν εκεί από όπου είχαν έρθει".

   Ανήμερα της Αγιάσης, οι Αιγινήτες πήγαιναν  στην εκκλησία, έπαιρναν αγιασμό και άγιαζαν τα χωράφια τους, τα δέντρα, τα ζώα. Άγιαζαν και το πηγάδι "για να είναι τα νερά αγιασμένα και καθαρά"

    Από το βιβλίο   του Ι. Επ. Μάντζαρη: " Αιγινητών ήθη και έθιμα "

    Ο πίνακας με θέμα : "Θεοφάνια στην Αίγινα", ανήκει στο μεγάλο ζωγράφο Σπύρο Βασιλείου και προέρχεται από τα χρόνια που ο ζωγράφος έζησε στην Αίγινα

"Χαρά Θεού"

    Ένα διήγημα για τα Φώτα, όπως πολύ εύστοχα ο λαός μας αποκαλεί τη μεγάλη εορτή των Θεοφανείων, αποτελεί το διήγημα του Γ. Μπήτρου με τίτλο: "Χαρά Θεού" που κυκλοφόρησε το 2010 και παρουσιάστηκε μαζί με τα υπόλοιπα τρία διηγήματα την Κυριακή 16 Δεκεμβρίου στην αίθουσα του Λαογραφικού Μουσείου Αίγινας.

      Η  ιστορία μας μεταφέρει στην Αίγινα του σήμερα με πρωταγωνιστή τον έφηβο Αντώνη, ο οποίος προσπαθεί να διατηρήσει την οικογενειακή παράδοση που θέλει κάθε χρόνο κάποιο μέλος της οικογένειας την ημέρα των Φώτων να πέφτει στη θάλασσα και να πιάνει το Σταυρό. Η διήγηση αρχίζει από τις αρχές του Νοέμβρη και παρουσιάζει όλη την προετοιμασία του Αντώνη μέχρι την ημέρα των Φώτων, την καθημερινότητα, τις συγκρούσεις, τα ψυχολογικά σκαμπανεβάσματα, τις αντιδράσεις των φίλων, των οικείων και των συγγενών. Κυρίως όμως εστιάζεται στην αντιπαλότητα κάποιων ομάδων παιδιών που διεκδικούν για πάρτη τους το Σταυρό, θεωρώντας "ασέβεια" ή ιεροσυλία" να τον πιάσει κάποιος αλλοδαπός που μπορεί όμως να είναι βαπτισμένος, δηλαδή κανονικός χριστιανός.

    Το διήγημα "Χαρά Θεού" κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία της Αίγινας.
    Η εικονογράφηση του εξωφύλλου ανήκει στον Αιγινήτη εικαστικό κ. Ι. Δέδε.

Aeginarising: έκανε τη διαφορά

   Καθώς πλησιάζει η μέρα των Θεοφανείων και οι γιορτές τελειώνουν σιγά - σιγά αναλογιζόμαστε  τις ημέρες που πέρασαν και πάλι πολύ γρήγορα, κάνουμε απολογισμούς και ελπίζουμε για κάτι καλύτερο στο μέλλον. Μέσα σε αυτό το μίζερο και πάμφτωχο εορταστικό διάκοσμο και πέρα από τις συμβατικές εκδηλώσεις που επαναλαμβάνονται κάθε χρόνο και σε αυτές αναμασιούνται πρόσωπα, καταστάσεις, ευχές, συμβολικά δώρα και ψυχρές χειραψίες θα πρέπει να ομολογήσουμε πως αν κάτι ξεχώρισε πραγματικά και άφησε όχι μόνο πολύ καλές εντυπώσεις αλλά και προσδοκίες για κάτι καλύτερο στο μέλλον ήταν η πρωτοβουλία του Aegina Rising  που ζέστανε, ομόρφηνε και χάιδεψε τις ψυχές μας με την απλότητα, την γενναιοψυχία και την ειλικρίνεια των προθέσεων του. Ένα σμάρι νέα παιδιά που ένωσαν τον αυθορμητισμό, τις ιδέες, το κέφι, τη γιορτινή διάθεση τους και προχώρησαν ένα βήμα παρακάτω. Τους ευχαριστούμε....

   Ευχόμαστε να συνεχίσουν και να προχωρήσουν  και σε άλλες παρόμοιες πρωτοβουλίες. Η Αίγινα το χρειάζεται. Να πάνε κόντρα και με πείσμα ενάντια σε όσους προσπάθησαν να  βρουν στην προσπάθειά τους δόλο, υστεροβουλία και σκοτεινά  σχέδια. Ούτε να ακούσουν και εκείνους που τους  συμβούλεψαν να προσέχουν. Απλά κάποιοι φοβούνται τους νέους και η κοινωνία τρομάζει μπροστά σε κάθε τι νέο, διαφορετικό και πρωτότυπο.

   Την ημέρα των Θεοφανείων λοιπόν στις 4  το απόγευμα οι ευχές όλων μας θα ταξιδέψουν μέσα στα πολύχρωμα μπουκαλάκια. πλέοντας στα ήρεμα νερά του λιμανιού της Αίγινας.

Θεοφάνεια από τη Μαίρη Γαλάνη Κρητικού

     Η κ. Μαίρη Γαλάνη Κρητικού κεντά τα δικά της Θεοφάνεια στο λιμάνι της Αίγινας. Τα  Θεοφάνεια των παιδικών της χρόνων και όχι μόνο. Οι γλυκές αποχρώσεις του μπλε ανακατεύονται όμορφα και αρμονικά με τους πολύχρωμους εορταστές, τα μικρά και μεγάλα  πλεούμενα, την εξέδρα με τους ιερείς αλλά και τα παγανά που κατά την παράδοση "ξορκίζονται" εκείνη την ημέρα. Κυρίαρχη θέση η εμβληματική φιγούρα του Αη - Νικόλα του θαλασσινού στο "έμπα" του λιμανιού και μικροί κολυμβητές που ανταγωνίζονται για το ποιός θα πιάσει το Σταυρό από τη θάλασσα. Το έργο της κ. Γαλάνη είναι μεγάλων διαστάσεων και έχει εκτεθεί στο Λαογραφικό Μουσείο Αίγινας και στο Πνευματικό Κέντρο Κυψέλης το καλοκαίρι του 2011.

     Ήταν τότε που η τελετή του αγιασμού των υδάτων και της ρίψης του Σταυρού στη θάλασσα γινόταν στην προκυμαία του ΝΟΑ και έτσι υπήρχε απλωσιά για τους κολυμβητές, όχι σαν τώρα που στριμώχνονται όλοι ανάμεσα στα βαρκάκια στο εσωτερικό λιμανάκι που τα νερά είναι ρηχά και γεμάτα άγκυρες και .... άλλα αντικείμενα με αποτέλεσμα να υπάρχει κίνδυνος για τραυματισμούς. Μη ξεχνάμε ότι ο ξύλινος Σταυρός πέρσι έσπασε κτυπώντας πάνω σε ένα καϊκάκι. 

        Ήταν τότε που όλοι είχαν δικαίωμα να πιάσουν το Σταυρό, όχι σαν τα τελευταία χρόνια που οργανωμένες ομάδες παλεύουν με νύχια και με δόντια να μη πιάσει το Σταυρό κάποιος αλλοδαπός  που μπορεί να είναι και βαπτισμένος.

     Άλλες εποχές , άλλα ήθη και καμώματα.

Άγιος Βασίλειος: "Υπέρ Αδυνάτων..."

 Τον 4ο αιώνα μ. Χ. ο επίσκοπος Καισαρείας Βασίλειος αντιμετωπίζει το οξύτατο πρόβλημα της φτώχειας και της πείνας στην περιοχή του. Γνωρίζοντας ότι κάποιοι συμπολίτες του καλοπερνούν έχοντας πληρότητα αλλά και μεγάλο περίσευμα αγαθών, εξαπολύει μύδρους εναντίον τους στην προσπάθειά του να τους πείσει να βοηθήσουν τους φτωχούς. Γράφει λοιπόν τα παρακάτω:

      "Αυτό κάνουν οι πλούσιοι. Μαζεύουν τα αγαθά που είναι κοινά για όλους τους ανθρώπους και τα θεωρούν αποκλειστικά δικά τους....Αν αυτός που απογυμνώνει τον ντυμένο ονομάζεται λωποδύτης, αυτός που δεν ντύνει το γυμνό, αν και μπορεί να το κάνει, δεν είναι τό ίδιο; Το ψωμί που φυλάς στην αποθήκη σου είναι του φτωχού. Τα ρούχα που κρατάς κρυμμένα στην αποθήκη σου είναι του γυμνού. Τα υποδήματα που σαπίζουν αχρησιμοποίητα είναι του ξυπόλυτου. Τα χρήματα που κρύβεις βαθιά στη γη είναι του φτωχού. Λοιπόν, τόσους αδικείς όσους θα μπορούσες να βοηθήσεις και το αρνήθηκες".

   Τα παραπάνω λόγια μπορεί να έχουν γραφτεί τον 4ο αιώνα, δυστυχώς όμως ακούγονται πολύ σημερινά και επίκαιρα.

Πρωτοχρονιάτικα έθιμα Αιγινητών

Το ροΐδι - το πέταλο - το ποδαρικό - η κρεμμυδασκέλα

   Α.  Ανήμερα της Πρωτοχρονιάς οι Αιγινήτες πήγαιναν στην εκκλησία για να λειουργηθούν και έπαιρναν μαζί τους ένα ροΐδι (ρόδι). Όταν επέστρεφαν στο σπίτι τους έσπαγαν το ρόδι μπροστά στην πόρτα του σπιτιού, για να είναι - όπως έλεγαν - το σπίτι γλυκό και γεμάτο σαν ρόδι.

   Β.     Ένα πέταλο αλόγου  έβαζαν πάνω από την πόρτα για να πάει καλά ο χρόνος

   Γ.      Την Πρωτοχρονιά οι Αιγινήτες δεν αντάλασσαν επισκέψεις ο ένας στο σπίτι του άλλου "μη τυχόν και δεν έχουν καλό ποδαρικό". Όποιος τύχαινε και ερχόταν στο σπίτι τους, τον έβαζαν και έμπαινε με το δεξί πόδι. Στο Μεσαγρό, όσοι επισκέπτονταν φιλικά σπίτια έφερναν κι ένα ρόδι μαζί τους, το οποίο έσπαγαν στο κατώφλι του σπιτιού, ώστε με τον ερχομό  του χρόνου να έρθει και η ευτυχία σε αυτό το σπίτι. Για να γίνει όμως αυτή η επίσκεψη έπρεπε από την προηγούμενη μέρα να ειδοποιηθούν οι νοικοκυραίοι, γιατί διάλεγαν ποιός είχε το καλό ποδαρικό. Αυτός ονομαζόταν: "καλοπόδαρος".

  Δ. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς οι Αιγινήτες έπαιρναν από τα χωράφια κρεμμύδες, τις οποίες ονόμαζαν ασκέλες (κρεμμυδασκέλες). Τις τοποθετούσαν πάνω από το κατώφλι της πόρτας. Είχαν ευεργετικές ενέργειες για το σπιτικό και τους νοικοκυραίους, γιατί, όπως πίστευαν, το σπίτι θα ευημερήσει και θα είναι "γεμάτο και ντυμένο σαν την ασκέλα". Το πρωί της Πρωτοχρονιάς οι γονείς πήγαιναν στο κρεβάτι των παιδιών τους και τα κτυπούσαν στο κεφάλι με την ασκέλα, για να είναι αθάνατα. Στο τραπέζι έβαζαν ένα πιάτο με σύκα και ρόδια, ώστε, όπως ήταν γεμάτα, έτσι να γεμίζει και το σπίτι.

   Από το βιβλίο: "Αιγινητών Ήθη και Έθιμα" του Ι. Επ. Μάντζαρη